Geschiedenis

Lokatie en strategische waarde: Bataven en Romeinen

Het gebied in Nijmegen-Centrum tussen de Waalkade en het Kelfkensbos werd al voor onze jaartelling bewoond en heeft in de geschiedenis van de stad en omgeving altijd een belangrijke rol gespeeld. Een prominent onderdeel van dit gebied, gelegen ten noorden van de Voerweg, is sinds de late Middeleeuwen beter bekend onder de naam Valkhof.

Deze lokatie was zeer strategisch van aard. Als uitloper van de stuwwal uit de IJstijd was het gebied hoog gelegen ten opzichte van de rivier de Waal en het aan de overzijde gelegen vlakke land de Betuwe. De Bataven en later de Romeinen maakten daar zeer dankbaar gebruik van. De Romeinen stichtten op het gebied van ruwweg Valkhof en het huidige Kelfkensbos een zogeheten Castellum, dat zich het beste laat vergelijken met een fort. Het Castellum op het Valkhof bevond zich grofweg tussen de Romeinse burgernederzetting in het huidige Waterkwartier (Nijmegen-West) en de grote Romeinse militaire nederzetting op de Kopse Hof (Nijmegen-Oost).

Vroege Middeleeuwen: Frankische Rijk onder Karel de Grote

Na de ineenstorting van het Romeinse Rijk was het Valkhof niet of nauwelijks bewoond. De periode van de zogeheten Grote Volksverhuizing breekt aan. Hierna ontstond een periode van relatieve rust onder de Merovingische vorsten. Langzaam maar zeker ontstaat in een periode van enkele eeuwen het Frankische Rijk, grofweg het gebied van het huidige Duitsland, Frankrijk, Benelux en Noord-Italië. Keizer Karel de Grote was de meest bekende Frankische heerser.

Aken was één van de belangrijkste steden in het Rijk maar geen officiële hoofdstad. De keizer kende in zijn Rijk diverse paltsen (versterkte lusthoven). Hij trok van palts naar palts om belastingen te innen en toezicht te houden op het lokale en regionale bestuur. Ook op het Valkhof was een palts gebouwd, aanvankelijk van hout en later van steen. Het is bekend dat de Nijmeegse Palts diverse keren door Keizer Karel is bezocht, onder andere tijdens Pasen in het jaar 777. Ook de nazaten en opvolgers van Karel de Grote zijn hier een aantal keren geweest.

De Ottoonse keizers: Stichting van de St. Nicolaaskapel

Na de Karolingische vorsten komen de Ottoonse (Duits-Roomse) keizers aan het bewind. De bekendste Ottoon is voor Nijmegen zeker Keizer Otto II, door zijn huwelijk met de Byzantijnse prinses Theophano. Hun eerste kind werd in het Reichswald vlakbij Nijmegen –misschien bij Groesbeek- geboren, onderweg naar de burcht. Enkele jaren later overleed Keizerin Theophano op Het Valkhof in jaar 991. De Palts van de Ottonen werd door oorlogshandelingen zwaar beschadigd maar ook geplunderd en in brand gestoken door onder meer de Noormannen. We weten dat de St. Nicolaaskapel rond deze periode moet zijn ontstaan. Het is ook mogelijk dat Theophano, vanuit haar directe relatie met de oosterse cultuur, deze kapel met achthoekige kern heeft laten stichten. De patroonheilige St. Nicolaas verwijst door zijn Byzantijnse oorsprong naar het Oostelijke chistendom.

Keizer Frederik Barbarossa: ‘herbouwer’ van de Valkhofburcht

De Rooms-Duitse Keizer Frederik Barbarossa geeft in de twaalfde eeuw opdracht om de Nijmeegse Palts te herstellen en om te bouwen tot een echte versterkte burcht. Baksteen was nog niet beschikbaar; de burcht werd helemaal uit tufsteen opgetrokken. Uit een bewaarde gedenksteen blijkt dat het werk in het jaar 1155 voltooid moet zijn. Middelpunt van de Barbarossa-burcht vormde wel de Donjon, later ook Reuzentoren genoemd. Deze toren was een massief bouwwerk, zonder ramen en deuren op de begane grond en eerste verdiepingen en dus ideaal voor de verdediging tijdens een belegering. Er was altijd genoeg proviand opgeslagen en zeer waarschijnlijk was er een waterput. Op het burchtterrein was naast de St. Nicolaaskapel nog een tweede kapel aanwezig: de St. Maartenskapel. Deze kapel was rechthoekig van vorm en daardoor functioneler in het gebruik.

Het burchtcomplex werd langzaam maar zeker uitgebreid met diverse gebouwen zoals een Rijkszaal, keukens, woonruimten voor personeel en stallen. De St. Maartenskapel werd in deze gebouwen geïntegreerd. Het koorgedeelte stak nog uit. Dit is bewaard gebleven onder de naam Barbarossaruïne. We weten overigens niet zeker of Barbarassa wel de stichter van deze kapel was.

Na enkele eeuwen ontstond vanaf circa 1450-1500 het uitgebouwde burchtcomplex dat we van de eerste topografische kaarten uit de Late Middeleeuwen kennen, tot aan de prenten van Hendrik Hoogers uit 1794 vlak voor de afbraak van de burcht.

Late Middeleeuwen: Karel V en de Hertog van Alva

Op het Valkhof is het altijd een komen en gaan vorsten en andere bestuurders sprake geweest. Nijmegen behoorde tot het Habsburgse Rijk en in de 16de eeuw is Keizer Karel V er nog geweest. Maar ook de Hertog van Alva, de militaire rechterhand van de keizer en zijn zoon Philips II in onze streken.

Anna van Oostenrijk, de toen toekomstige bruid van Karel's zoon, Philips II, heeft in 1570 gedurende haar reis over het water van Wenen naar Madrid ook een week gelogeerd op het Valkhof. Zij is in Nijmegen vorstelijk onthaald door Alva en daarbij heeft de St. Nicolaaskapel nog een opknapbeurt ondergaan. De huidige plafondschilderingen zijn daar een overblijfsel van. Door de opkomende strijd tussen de protestanten en katholieken werd Noord-Nederland zelfstandig onder Willem van Oranje. Nijmegen verviel aan de protestanten en de kapel werd aan de kerkelijke eredienst onttrokken. Op diverse schetsen en tekeningen zien we dat de kapel als opslagplaats en keuken werd gebruikt.

Afbraak van de burcht in 1796 en 1797

Aan het einde van de achttiende eeuw rommelde het in Europa. In Frankrijk brak een revolutie uit. Ook in Nederland was het onrustig en Stadhouder Willem V werd door de zogeheten Patriotten-beweging uit Den Haag verdreven. Hij bracht de winter van 1787-1788 met zijn gezin door op de Valkhofburcht.

Zijn macht werd tijdelijk hersteld, maar enkele jaren later werd Nederland bezet door de Franse legers van Napoleon. De burcht raakte licht maar niet onherstelbaar beschadigd. Toch werd in 1795 door het Provinciaal bestuur van Gelre besloten om de burcht te laten slopen, met als officiële reden het (te) kostbare onderhoud. Echter: het is niet ondenkbeeldig dat ook jaloezie van andere steden heeft meegespeeld. Tufsteen was een kostbare grondstof voor tras, een soort watervaste cement en het grootste deel van de gebouwen was uit tufsteen opgetrokken. Zo werd de burcht in twee jaar tijd in 1796 en 1797 gesloopt. Alleen de St. Nicolaaskapel en St. Maartenskapel (later Barbarossa-ruïne) konden door de stad worden teruggekocht en bleven zo gespaard, samen met funderingsresten van de ringmuur. Uiteindelijk werd op het sloopterrein een park in de zogeheten Engelse landschapsstijl van J.D. Zocher aangelegd. De St. Nicolaaskapel werd vanaf dat moment gebruikt voor opslag van materiaal en gereedschap voor het parkonderhoud. Dit zou duren tot 1978.

De Valkhofvereniging opgericht in 1978

Mede uit onvrede met het gebruik van de St. Nicolaaskapel door de Plantsoenendienst werd in 1978 de Valkhofvereniging opgericht. De vereniging heeft als doel om het Valkhof –de meest historische lokatie van Nijmegen- onder de aandacht van een breed publiek te brengen. Dit doet zij onder andere door:

  • Behouden en zekerstellen van de resten van de burcht op het Valkhof (o.a. St. Nicolaaskapel sinds 1978 en Barbarossaruïne sinds 1996). De vereniging treedt daarbij op als bewaker van het cultuur-historische en archeologische erfgoed erfgoed op het Valkhof;
  • Toeristische ontsluiting door de gratis openstelling van de St. Nicolaaskapel op het Valkhof door vrijwilligers (periode april tot oktober op woensdag- en zondagmiddag) en het onderhouden van informatie-panelen in het park;
  • IJveren voor verantwoorde herbouw van (of delen van) de voormalige Valkhofburcht, zoals de Donjon of een zogeheten contourenplan, uiteraard met een zorgvuldige wetenschappelijke voorstudie;
  • Uitgeven van publicaties: zoals ons kwartaaltijdschrift Valkhofnieuws, speciale themanummers etc.;
  • Organiseren van activiteiten op en over het Valkhof zoals de oprichting van de tijdelijke Donjon, maar ook lezingen excurseis en muziekuitvoeringen.

Het Valkhof te Nijmegen is een monument waarmee zorgvuldig omgesprongen moet worden. De Valkhofvereniging houdt dit belang zeer goed voor ogen bij de activiteiten in het park en in de kapel.


Binnenkort